Μπορείτε να φανταστείτε ότι, ενώ η μοναστική χορωδία ψάλλει σε έναν μεσαιωνικό καθεδρικό ναό την πιο ιερή και τη μεγαλύτερη πασχαλινή προσευχή, σε μια οθόνη εμφανίζονται ταυτόχρονα, η μία μετά την άλλη, έγχρωμες εικονογραφήσεις των επιμέρους στίχων της προσευχής;
Πριν από χίλια χρόνια μπορούσαν ήδη να το φανταστούν. Έλειπε μόνο η οθόνη. Μέχρι τότε βρήκαν έναν άλλο τρόπο να γεφυρώσουν αυτό το χάσμα.
Το μουσείο του καθεδρικού ναού του Μπάρι φυλάσσει τέσσερις περγαμηνούς κυλίνδρους μήκους αρκετών μέτρων, στους οποίους είναι γραμμένο το κείμενο της δημόσιας προσευχής της νύχτας του Πάσχα, του Exultet. Και ενώ το κείμενο τυλιγόταν αργά προς τα πάνω στο αναλόγιο των ψαλτών, στην πίσω πλευρά του κυλίνδρου, στραμμένη προς το εκκλησίασμα, μεγάλες ζωγραφισμένες εικόνες κατέβαιναν όλο και χαμηλότερα, τοποθετημένες ανάμεσα στα τμήματα του κειμένου που είχαν ήδη ψαλεί και συγχρονισμένες με τους στίχους που εκείνη τη στιγμή έψαλλε η χορωδία, ως εικονογράφησή τους.
Το Exultet είναι η εισαγωγική προσευχή της σημαντικότερης εορτής της Καθολικής Εκκλησίας, της λειτουργίας του Μεγάλου Σαββάτου το βράδυ, πριν από την αναστάσιμη αυγή: Exsultet iam angelica turba caelorum, «Ας αγαλλιάσει τώρα το πλήθος των αγγέλων του ουρανού…». Φανταστείτε ότι το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, κατά τη συμβολική ταφή του Χριστού, σβήνουν όλα τα φώτα σε ολόκληρη την πόλη και κάθε εστία χάνει τη φωτιά της. Το σούρουπο του Σαββάτου η πόλη συγκεντρώνεται στον κύριο ναό, ή κάθε συνοικία στη δική της ενοριακή εκκλησία, και ο ιερέας στο αναλόγιο, μέσα σε απόλυτο σκοτάδι, αρχίζει έναν μονόφωνο ύμνο που διακηρύσσει τη νίκη του φωτός πάνω στο σκοτάδι. Ο ύμνος διατρέχει τον συμβολισμό του φωτός και τις προεικονίσεις του Πάσχα, ώσπου τελικά, από τα κάρβουνα της νέας φωτιάς που άναψαν οι υπηρέτες της εκκλησίας με πυρόλιθο στον αυλόγυρο, ανάβει η μεγάλη νέα πασχαλινή λαμπάδα· από αυτήν ο καθένας ανάβει το δικό του κερί και μεταφέρει τη νέα φωτιά στο σπίτι του.
Το Exultet στα λατινικά, με ισπανικούς υπότιτλους. Θα ήταν υπέροχο να υπάρχει μια εκδοχή όπου, παράλληλα με τη μελωδία, θα εμφανίζονταν διαδοχικά οι εικόνες από τους κυλίνδρους Exultet του καθεδρικού ναού του Μπάρι.
Ο άμβωνας του καθεδρικού ναού του Μπάρι, από όπου ο κύλινδρος κατεβαζόταν σταδιακά
Πρώτα κατέβαινε το γράμμα Ε της λέξης Exultet, με ιερά μετάλλια τοποθετημένα στα σημεία σύνδεσής του, δείχνοντας το πανηγυρικό άνοιγμα ακόμη και σε όσους δεν γνώριζαν να διαβάζουν
Εικονογράφηση της έναρξης της λειτουργίας, Dominus vobiscum, «Ο Κύριος μαζί σας», με τον τελούντα επίσκοπο και τους συλλειτουργούντες ιερείς, τον διάκονο που ψάλλει από τον κύλινδρο και τη χορωδία στο βάθος, ενώ πάνω από όλους αιωρείται ο Χριστός, σύμβολο της ενότητας της επίγειας και της ουράνιας λειτουργίας. Η τρίφωτη λαμπάδα απεικονίζει το κερί με το οποίο ανάβει η πασχαλινή λαμπάδα από τη νέα φωτιά που μόλις άναψε.
Η νυχτερινή λειτουργία του Πάσχα, ως «μηδενικό χιλιόμετρο» ολόκληρου του ετήσιου λειτουργικού κύκλου, οργανώνεται γύρω από τον συμβολισμό της Δημιουργίας. Όπως το Πνεύμα του Θεού αιωρούνταν πάνω από τα ύδατα, έτσι και τώρα μετά το άναμμα του νέου πυρός ακολουθεί ο αγιασμός του νερού. Στην πρώιμη Εκκλησία, κατά τη νύχτα αυτή και με αυτό το νέο νερό, όλοι οι νέοι προσήλυτοι βαπτίζονταν ως ενήλικες. Την εποχή δημιουργίας αυτών των κυλίνδρων, όπως φαίνεται στην εικόνα, η αυξημένη παιδική θνησιμότητα είχε ήδη οδηγήσει στη μετάβαση στο βάπτισμα των νεογνών.
Απεικόνιση του στίχου Gaudeat et tellus tantis irradiata fulgoribus, «Ας χαρεί και η γη, φωτισμένη από τόσο μεγάλη λάμψη», με την προσωποποίηση της Tellus, της Μητέρας Γης
Το ανανεωμένο σύμπαν συμβολίζεται από έναν ανεμολόγιο που περιβάλλεται από τους δώδεκα ανέμους (τα σημεία του ορίζοντα), με τον Χριστό στο κέντρο
Δύο στίχοι του ύμνου αναφέρονται επίσης στις μέλισσες που παρήγαγαν το κερί της πασχαλινής λαμπάδας, σε μια σχεδόν συγκινητική υπενθύμιση της ιερότητας της φύσης: quod tibi in hanc cerei oblatione solemni per ministrorum manus de operibus apum, «τη λαμπάδα που δημιούργησε ο κόπος των μελισσών και το έργο των χεριών των υπηρετών σου», alitur enim liquantibus ceris, quas in substantiam pretiosae huius lampadis apis mater eduxit, «διότι τρέφεται από το υγρό κερί που η μητέρα μέλισσα παρήγαγε ως ουσία αυτού του πολύτιμου λύχνου». Η απεικόνιση παρουσιάζει την εργασία των μελισσών και των μελισσοκόμων με την ακρίβεια ενός ειδικού εγχειριδίου μελισσοκομίας, από τη σύλληψη του σμήνους σε ψάθινη κυψέλη έως την παραγωγή μελιού και κεριού.
Η τελική εικόνα του κυλίνδρου είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Στο τέλος του ύμνου ζητείται η βοήθεια του Θεού (Precamur ergo te…) για τους θρησκευτικούς και κοσμικούς ηγέτες του χριστιανικού κόσμου, και ο κύλινδρος του Μπάρι απεικονίζει ως κοσμικούς ηγεμόνες δύο Βυζαντινούς αυτοκράτορες, τον Βασίλειο Β΄ και τον νεότερο αδελφό του Κωνσταντίνο Η΄, γεγονός που χρονολογεί τη δημιουργία του κυλίνδρου στα έτη 1024–1025. Το 1018, άλλωστε, ο βυζαντινός στρατός κατέλαβε τη Νότια Ιταλία από τους Λογγοβάρδους και το ίδιο το Μπάρι έγινε το κέντρο του νεοσύστατου Κατεπανικίου της Ιταλίας. Η λειτουργία παρέμεινε ρωμαϊκή και λατινική, αλλά ο αρχιεπίσκοπος του Μπάρι, Βυζάντιος — ο οποίος παρά το όνομά του ήταν καθολικός και Λογγοβάρδος — έβαλε ήδη να απεικονιστούν στον κύλινδρο οι νέοι βυζαντινοί ηγεμόνες.
Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι στους άλλους τρεις κυλίνδρους δεν απεικονίζονται ξεχωριστά οι εκάστοτε κοσμικοί ηγέτες, αλλά στο κείμενο, στο τμήμα Respice etiam ad devotissimum Imperatorem nostrum N. («Κοίταξε επίσης τον ευσεβέστατο αυτοκράτορά μας Ν.»), στη θέση του Ν. έγραφαν κάθε φορά το όνομα του εκάστοτε αυτοκράτορα, ξύνοντας το προηγούμενο όνομα. Το παλίμψηστο αυτό διατήρησε έτσι τη διαδοχή των ηγεμόνων, από τους αυτοκράτορες του 1024 έως τους πρώτους Νορμανδούς μαργράβους.
Το ελληνικό περιβάλλον λειτούργησε επίσης ως καταλύτης για τη δημιουργία των ίδιων των κυλίνδρων. Εκείνη την εποχή, στον δυτικό χριστιανικό κόσμο, ο κώδικας — το βιβλίο αποτελούμενο από φύλλα — είχε ήδη γίνει το καθιερωμένο μέσο μετάδοσης πληροφοριών. Στην ελληνική λειτουργία της Νότιας Ιταλίας, όμως, ο κύλινδρος εξακολουθούσε να χρησιμοποιείται. Ο λατινικός κλήρος που έφτασε εδώ μαζί με τους Λογγοβάρδους παρατήρησε την επιβλητική συμβολική σημασία του κυλίνδρου και άρχισε και ο ίδιος να τον χρησιμοποιεί στις επίσημες λειτουργίες, εισάγοντας την καινοτομία της «αντίστροφης γραφής» που φαίνεται εδώ.
Το κέντρο παραγωγής αυτών των κυλίνδρων έγινε η μονή του Μόντε Κασίνο, η οποία απολάμβανε την προστασία του λογγοβαρδικού πριγκιπάτου του Μπενεβέντο. Εκεί αναπτύχθηκε η βενεβεντιανή γραφή, με την οποία δημιουργήθηκαν και αυτοί οι κύλινδροι, και η οποία σε ολόκληρη τη Νότια Ιταλία, ακόμη και στη Δαλματία, θεωρούνταν σημάδι αυθεντικότητας.
Πενήντα οκτώ τέτοιοι κύλινδροι έχουν διασωθεί στη Νότια Ιταλία. Η χρήση τους σταμάτησε τον 14ο αιώνα, με την εισαγωγή του Ρωμαϊκού Μισσαλίου. Ωστόσο, επέζησαν κατά χίλια χρόνια περισσότερο από τους αντίστοιχους κυλίνδρους της Δυτικής Ευρώπης.
Add comment