Ἄνδρα μοι ἔννεπε

Νομίζω πως στους περισσότερους Ούγγρους αναγνώστες δεν χρειάζεται να συστήσω τον ανεπίσημο ύμνο της πολιτικής αλλαγής στην Ουγγαρία της 12ης Απριλίου 2026: το τάνγκο-βιντεοκλίπ του Mronk με τίτλο Óriási kognitív disszonancia («Τεράστια γνωστική ασυμφωνία»). Ολόκληρο το έργο, τόσο οι στίχοι όσο και το βίντεο, αποτελείται από αποσπάσματα μονταρισμένα από τη νυχτερινή εκλογική εκπομπή του Hír TV, του βασικού φερέφωνου της προπαγάνδας της κυβέρνησης Όρμπαν. Εκεί ο Όττο Γκάιντιτς –πρώην κομμουνιστής προπαγανδιστής, μετέπειτα δεξιός αρθρογράφος και πιστός αυλοκόλακας του Fidesz– αρχικά χαιρεκακεί ότι τα πραγματικά, αληθινά στοιχεία θα προσγειώσουν τον Πέτερ Μαγυάρ και το κόμμα του στην πραγματικότητα. Όταν όμως τα στοιχεία αρχίζουν να καταφθάνουν και τα αποτελέσματα των υποψηφίων του κόμματος Tisza, αντίθετα από τις προσδοκίες όσων βρίσκονται στο στούντιο του Hír TV, ξεπερνούν σχεδόν παντού κατά πολύ εκείνα των «πορτοκαλί», μένει άναυδος και αναζητεί τον αποδιοπομπαίο τράγο στο Facebook και σε άλλα ε... ε... ε... τέτοια πράγματα.

Óriási kognitív disszonancia lehet Számára hogy hamarosan lehull a lepel És valódi, igazi adatok Látnak napvilágot Húsz százalékkal vezet a Tisza, meg nem tudom mik voltak… Most nem értjük hogy mi történt Sok honfitársunkkal akik igy kiződítették Ezt a térképet A fészbúk, meg ezek A ö-ö-ö-izék amik oda tartoznak Ül itt valaki ebbe a studióba Olyan akit nem tekert le a fészbúk Akinek a tartalmait nem buzerálták?

Πρέπει να είναι τεράστια η γνωστική ασυμφωνία όταν γι’ αυτόν σύντομα θα πέσει το πέπλο και τα πραγματικά, αληθινά στοιχεία θα έρθουν στο φως. Το Tisza προηγείται κατά είκοσι ποσοστιαίες μονάδες, και δεν ξέρω τι άλλο υπήρχε... Τώρα δεν καταλαβαίνουμε τι συνέβη σε τόσους πολλούς συμπατριώτες μας που έκαναν αυτόν τον χάρτη πράσινο. Το Facebook και όλα αυτά τα ε... ε... ε... πράγματα που το συνοδεύουν. Υπάρχει κανείς εδώ, μέσα στο στούντιο, που να μην τον έχει ποτέ περιορίσει το Facebook; Του οποίου το περιεχόμενο να μην έχει ποτέ λογοκριθεί;

Ήδη μέσα σε αυτά τα λίγα λεπτά διακρίνεται ολόκληρη η δομή μιας αρχαίας ελληνικής τραγωδίας: η ὕβρις, κατά την οποία ο ήρωας είναι βέβαιος ότι οι θεοί –ή, στην προκειμένη περίπτωση, η ίδια η πραγματικότητα– θα τον δικαιώσουν· έπειτα έρχεται η εσφαλμένη ανάγνωση των σημείων και, τέλος, η κατάρρευση της σκέψης και του λόγου, όταν ο κόσμος παύει να ταιριάζει με την ιστορία που ο ίδιος έχει πλάσει για τον εαυτό του.

• Η ὕβρις είναι εκείνη η υπερβολική αυτοπεποίθηση που κάνει τον άνθρωπο να πιστεύει ότι ελέγχει όχι μόνο την κατάσταση αλλά και την ίδια την πραγματικότητα.

• Στην αρχαία ελληνική τραγωδία αυτό σχεδόν πάντοτε οδηγεί στην ἄτη, δηλαδή στη θόλωση του νου: ο ήρωας δεν είναι πλέον ικανός να ερμηνεύσει σωστά τα σημεία. Ενώ τα γεγονότα στην οθόνη εξελίσσονται ήδη προς την αντίθετη κατεύθυνση, εκείνος εξακολουθεί να επαναλαμβάνει την ίδια αφήγηση.

• Αυτό ακολουθείται αναπόφευκτα από την περιπέτεια (ανατροπή): τη στιγμή κατά την οποία γίνεται φανερό ότι η πραγματικότητα δεν επιβεβαιώνει την ιστορία που ο ήρωας είχε αφηγηθεί στον εαυτό του.

Επιπλέον, στις ελληνικές τραγωδίες ο ήρωας συχνά πιστεύει ότι γνωρίζει την αλήθεια, ενώ ο θεατής γνωρίζει ήδη πολύ περισσότερα από αυτόν. Αυτή είναι η ουσία της τραγικής ειρωνείας. Στη σκηνή με τον Γκάιντιτς συμβαίνει ακριβώς το ίδιο: ο θεατής βλέπει τα αποτελέσματα που καταφθάνουν, ενώ ο χαρακτήρας εξακολουθεί να περιγράφει ένα μέλλον που αντιστοιχεί στη δική του προκατασκευασμένη κοσμοαντίληψη.

• Νέμεσις: η προφανής θεϊκή ανταπόδοση, δηλαδή η ολοκληρωτική και ολοφάνερη ήττα του Fidesz.

• Αναγνώρισις (αναγνώριση): αυτό ακριβώς είναι που απουσιάζει. Είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η σκηνή φαίνεται στον θεατή ταυτόχρονα κωμική και τραγική. Στην κλασική τραγωδία ο Οιδίποδας τελικά αναγνωρίζει την αλήθεια. Εδώ δεν συμβαίνει τίποτε τέτοιο.

• Αντί γι’ αυτό υπάρχει η απορία, η απόλυτη αμηχανία. Ο ειρμός της σκέψης καταρρέει: «Το Facebook και αυτά που… ε… ε… ε… ανήκουν σε αυτό». Αυτό δεν είναι πλέον επιχείρημα, αλλά η διάλυση του λόγου του τραγικού ήρωα. Σαν να μην μπορεί ούτε η ίδια η γλώσσα να ακολουθήσει την κοσμοαντίληψη που ακριβώς εκείνη τη στιγμή καταρρέει.

Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι ένα τέτοιο έργο με τόσο κλασική ελληνική δομή προσφέρεται ιδιαίτερα ως θέμα για ένα επικό ποίημα στην αρχαία ελληνική γλώσσα.

Το κλιπ έγινε μέσα σε ελάχιστο χρόνο ένα viral meme. Πολλοί το έβαλαν ως ήχο κλήσης στο τηλέφωνό τους και, σύμφωνα με μαρτυρίες, όταν ακούγεται στο τραμ προκαλεί γενική ευθυμία· μάλιστα κάποιοι αρχίζουν ακόμη και να χορεύουν. Άρχισαν επίσης να πολλαπλασιάζονται οι παραλλαγές του. Πρώτος ο ίδιος ο Mronk δημοσίευσε μια δωδεκάδα remix σε σύγχρονες ποπ διασκευές. Στη συνέχεια ο Scratchmen δημιούργησε μια σειρά από κλιπ με τίτλο Gajdics Multiversum σε διάφορα στυλ και γλώσσες. Τέλος, ο Pepper Boon κυκλοφόρησε σχεδόν εκατόν πενήντα (!!!) εκδοχές σε ένα εξαιρετικά ευρύ φάσμα: από χεττιτικούς θρήνους μέχρι οθωμανικές εκδοχές περιστρεφόμενων δερβίσηδων και ταλιμπανικά τζιχαντιστικά άσματα, έως τα παλαιοσκανδιναβικά τραγούδια των Βίκινγκς σκάλδων και τα λαϊκά τραγούδια των Τσάνγκων της Μολδαβίας.

Από όσα ειπώθηκαν προηγουμένως είναι ήδη σαφές ότι ανάμεσα σε αυτές τις εκδοχές δεν θα μπορούσε να λείπει ούτε μια ομηρική επική διασκευή στην αρχαία ελληνική.

Το τραγούδι συνοδεύει φυσικά η κλασική ελληνική λυρική ποίηση που παρουσιάστηκε πρόσφατα. Ο υπέροχος ήχος και η μελωδία της αρκούν από μόνα τους για να κάνουν αυτή τη διασκευή απολαυστική.

Όμως, επειδή οι επιμέρους γλωσσικές εκδοχές δεν αποτελούν κατά λέξη μεταφράσεις από τα ουγγρικά, αλλά προσαρμόζονται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στο αντίστοιχο είδος, η αρχαία ελληνική εκδοχή προσφέρει μια ιδιαίτερη απόλαυση όταν κατανοούμε το κείμενό της και βλέπουμε πόσο πολύ χρησιμοποιεί γνήσιες ομηρικές διατυπώσεις. Για παράδειγμα, με την οδυσσειακή επίκληση στη Μούσα, την οποία αναλύσαμε πρόσφατα.

Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, διχόφρονα, τοῖ μέγα μέλλε στήθεσσιν λασίοισι διανδίχα μερμερίζειν. Ἐμὸς δ᾽ ἀτρεκέος φάρος χαμαδὶς καταπίπτε. Σήματα δὲς· φαὸς εἰσὶν ἐτήτυμα πάντα τάχιστα. Εἴκοσι Τίσα πρὸς μόρον ἑκατὸν προβέβηκε. Ἀλλὰ δή οἶδ᾽ ἐκεῖ τὰ δέγον οὐκ οἶδα μάλα οὐδέν. Ὦ πόποι, οὐκ ἄρα ἴδμεν ὅ τοι τόσσοισιν ἐτύχθη ἀνδράσιν ἡμετέροισιν, ὅσοι πινακόλον ἔθηκαν χλωρόν· Φείσβυκος δὲ τά, ἐ, ἐ, λοιπὰ σὺν αὐτοῖ. Ἦ ῥά τίς ἐνθάδε νῦν γε καθήμενος ἐστὶν ἑταίρων, ὃν Φείσβυκος ἄναξ οὔ πω ποτέ πάμπαν ἐρύξεν, οὐδὲ μὲν οὐδὲ ἔπε ποτέ οἱ δελέσατο κεῖνος; Οὔ τις ἀνήρ, οὔ τίς γε παρεμένος ἐνθάδε πάμπαν. Ὦ πόποι, οὐκ ἄρα ἴδμεν ὅ τοι τόσσοισιν ἐτύχθη ἀνδράσιν ἡμετέροισιν, ὅσοι πινακόλον ἔθηκαν χλωρόν· Φείσβυκος δὲ τά, ἐ, ἐ, λοιπὰ σὺν αὐτοῖ. Ὣς οἱ μὲν τοιαῦτα πρὸς ἀλλήλους ἀγόρευον.

Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, διχόφρονα, οὗ μέγα ἔσται τὸ διχόστατον φρόνημα, καὶ ἐν δασυστήθεϊ στέρνῳ δίχα μεριζόμενοι πλαγχθήσονται οἱ νόοι αὐτοῦ. Ἡ δὲ δή τις καλύπτρη χαμαὶ πεσεῖται. Σήματα ἴδε! Τάχα δὴ πᾶσα ἀλήθεια φανήσεται. Εἴκοσι μοίραις ἑκατὸν προτέρησεν ὁ Τίσζας, καὶ τίνα ἄλλα γένετο, οὐκ οἶδα. Οἴμοι! Οὐ γιγνώσκομεν τί γέγονεν τοῖς πολλοῖς ἡμετέροις ἀστοῖς, οἳ τόνδε τὸν πίνακα χλωρὸν ἐποίησαν. Ὁ Φεϊσβούκος καὶ τὰ ταῦτα τὰ ἐε-ε-ε-ἕτερα σὺν αὐτῷ. Ἆρά τις ἔνεστιν ἐν τοῖς νῦν ἐνθάδε καθημένοις ἑταίροις, ὃν ὁ τοῦ Φεϊσβούκου δεσπότης μήποτε ἐκώλυσε; Καὶ οὗ τοὺς λόγους μήποτε ἔσβησεν; Οὐδείς, μὰ οὐδείς ἐστιν οὕτως ἐν τοῖς παροῦσιν. Οἴμοι! Οὐ γιγνώσκομεν τί γέγονεν τοῖς πολλοῖς ἡμετέροις ἀστοῖς, οἳ τόνδε τὸν πίνακα χλωρὸν ἐποίησαν. Ὁ Φεϊσβούκος καὶ τὰ ἐε-ε-ε-ἕτερα σὺν αὐτῷ. Οὕτω δὴ πρὸς ἀλλήλους ἔλεγον.