Ένα από τα συχνότερα θέματα στους πίνακες του Λούκας Κράναχ είναι η Ιουδίθ που ποζάρει με το κομμένο κεφάλι του Ολοφέρνη. Μεταξύ 1525 και 1530, ο ίδιος και το εργαστήριό του φιλοτέχνησαν περισσότερες από εκατό παραλλαγές του θέματος. Ύστερα από τα πρώτα πειράματα, διαμορφώθηκε η οριστική, επανειλημμένα επαναλαμβανόμενη σύνθεση: η Ιουδίθ απεικονίζεται από τη μέση και πάνω, ντυμένη σύμφωνα με την τελευταία μόδα, κρατά στο δεξί της χέρι γυμνό ξίφος, ενώ με το αριστερό μοιάζει σχεδόν να αποθέτει στο τραπέζι το κομμένο κεφάλι του τυράννου.
Η πρώτη εκδοχή ίσως φιλοτεχνήθηκε γύρω στα 1525–1526. Στον πίνακα αυτόν, που σήμερα βρίσκεται στη Συλλογή Rau, η θριαμβεύτρια Ιουδίθ δεσπόζει πάνω από το κεφάλι του Ολοφέρνη, ανάμεσα σε δύο εξίσου κομψές υπηρέτριες.
Σε αυτό το στάδιο οι υπηρέτριες αποτελούσαν ακόμη σημαντικά εικονογραφικά γνωρίσματα. Στην παλαιότερη μεσαιωνική εικονογραφία, ο συνδυασμός μιας κομψής κυρίας και ενός κομμένου κεφαλιού παρίστανε τη Σαλώμη και τον άγιο Ιωάννη, το ζευγάρι που αποτελούσαν η διεφθαρμένη γυναίκα και ο αθώος άνδρας, τον οποίο εκείνη διέταξε να θανατώσουν. Τώρα όμως επρόκειτο για ένα ανεστραμμένο ζευγάρι, όπου η γυναίκα ήταν η θετική μορφή και ο άνδρας ο κακός, του οποίου ο θάνατος ήταν δίκαιος. Αυτό έπρεπε να το υποδηλώνει η υπηρέτρια, η οποία παίζει σημαντικό ρόλο στην ιστορία της Ιουδίθ. Στον πίνακα της Συλλογής Rau, την Ιουδίθ συνοδεύουν μάλιστα δύο υπηρέτριες, κυρίως για να εξισορροπήσουν τη σύνθεση.
Όταν η σύνθεση – που επινοήθηκε από κοινού από τον Κράναχ και τον Λούθηρο ως σύμβολο της προτεσταντικής αντίστασης εναντίον του καθολικού Ολοφέρνη – διαδόθηκε και έγινε δημοφιλής, οι λουθηρανές αριστοκράτισσες παρήγγελναν τη μία εκδοχή μετά την άλλη, στις οποίες η Ιουδίθ αποκτούσε τα δικά τους χαρακτηριστικά και φορούσε τα ρούχα που οι ίδιες ονειρεύονταν. Οι υπηρέτριες δεν ήταν πλέον απαραίτητες: όλοι γνώριζαν ότι επρόκειτο για σύμβολο μιας νέας εποχής, για τη γυναίκα της αληθινής πίστης που αντιστέκεται στην τυραννία και που με αυτή την ευκαιρία αποκτούσε τη δυνατότητα να φορέσει το ονειρεμένο της φόρεμα και να επιδείξει τη δύναμη της γοητείας της – δύο πράγματα που η προτεσταντική ηθική κατά τα άλλα απαγόρευε αυστηρά, όπως απαγόρευε και την εξέγερση εναντίον της πραγματικής τυραννίας μέσα στην οικογένεια. Και το γνωρίζουμε: όταν οι γυναίκες τάσσονται στο πλευρό ενός θρησκευτικού κινήματος, η επιτυχία του είναι εξασφαλισμένη.
Την ίδια εποχή, κάποιος στην Ουγγαρία σχεδίαζε επίσης το κομμένο κεφάλι του Ολοφέρνη.
Και εδώ το σχέδιο φιλοτεχνήθηκε ως εικονογράφηση του Βιβλίου της Ιουδίθ. Επειδή όμως το κεφάλι του Ολοφέρνη είναι σε αυτό το σχέδιο πολύ λιγότερο τρομακτικό, και η Ιουδίθ σε αυτό το χειρόγραφο είναι επίσης πολύ λιγότερο φιλάρεσκη.
Πρόκειται για τον περίφημο Κώδικα του Székelyudvarhely, που γράφτηκε στο Tövis (Dreikirchen/Teiuş) της Τρανσυλβανίας από έναν μεγαλύτερο αδελφό για τη μικρότερη αδελφή του: έναν φραγκισκανό μοναχό από το μοναστήρι που είχε ιδρύσει ο Ιωάννης Ουνιάδης για μια μοναχή του τάγματος των Κλαρισσών από το γειτονικό γυναικείο μοναστήρι, ακριβώς πριν από πεντακόσια χρόνια. Σύμφωνα με το κολοφώνιο, το ολοκλήρωσε στις 13 Ιουνίου 1526. «Να, αγαπημένη μου αδελφή, Ιουδίτ Νιούιτοντι», εξηγεί γιατί γράφει το βιβλίο, «ώστε να μην είσαι στο κελί σου χωρίς το βιβλίο της αγίας σου».
«Να λοιπόν, αγαπημένη μου αδελφή, Ιουδίτ Νιούιτοντι, το βιβλίο της Αγίας Γυναίκας, της οποίας το όνομα φέρεις, το οποίο εγώ, ο φτωχός αδελφός σου, ο αδελφός Αντράς Νιούιτοντι, μετέφερα από τα λατινικά γράμματα σε αυτή την ουγγρική γλώσσα, παρακινημένος από την αδελφική αγάπη που τρέφω για σένα, και ώστε να μην είσαι στο κελί σου χωρίς το βιβλίο της αγίας σου…»
Το σχέδιο της κεφαλής έγινε για το χωρίο όπου η Ιουδίθ επιστρέφει στην εβραϊκή πόλη που πολιορκείται από τους Ασσυρίους και υψώνει θριαμβευτικά την αποκομμένη κεφαλή του εχθρικού στρατιωτικού αρχηγού:
«και, βγάζοντας από τον
σάκο την κεφαλή του Ολοφέρνη,
τους την έδειξε και είπε:
Ιδού η κεφαλή του Ολοφέρνη,
του αρχηγού των ασσυριακών στρατευμάτων,
και ιδού η άθλια σκηνή του, μέσα στην οποία
κείτονταν μεθυσμένος, εκεί όπου
το χέρι μιας γυναίκας τον χτύπησε,
με τη θέληση του Κυρίου και Θεού μας»
Η μετάφραση αυτή έγινε από τη λατινική Βουλγάτα, αλλά όχι δουλικά: πρόκειται για μια δημιουργική απόδοση, στην οποία ο μεταφραστής ενσωματώνει τα δικά του σχόλια, ερμηνείες και παραινέσεις. Εκεί όπου το λατινικό πρωτότυπο χρησιμοποιεί αρσενική ή θηλυκή αντωνυμία, ille ή ipse, ο αδελφός Ανδρέας επαναλαμβάνει τα ονόματα της Ιουδίθ και του Ολοφέρνη, έστω και μόνο επειδή η ουδέτερη ως προς το γένος ουγγρική αντωνυμία «ő» δεν επιτρέπει να καταλάβουμε για ποιον γίνεται λόγος. Αλλού εξηγεί τα πράγματα χρησιμοποιώντας δύο συνώνυμα: «με τον λαιμό ή την κόψη του εγχειριδίου», «με λυχνίες, δηλαδή δάδες». Εξηγεί επίσης τα γεωγραφικά ονόματα, όπως τα νερά του Ευφράτη και του Τίγρη και τη γη της Σαμάρειας· σε ένα σημείο αποδίδει την έκφραση «το βάθος» ως «Ερυθρά Θάλασσα». Στόχος του, επομένως, δεν ήταν να δημιουργήσει την ακριβέστερη δυνατή μετάφραση, αλλά να κάνει το κείμενο όσο το δυνατόν πιο κατανοητό για την παραλήπτριά του: την ίδια του την αδελφή.
«Μη βλέπεις, αγαπημένη μου αδελφή, την απλοϊκότητα αυτού του γραπτού, αλλά την αληθινή του ουσία, στην οποία δεν θα βρεις τίποτε ψευδές».
Ο φραγκισκανός μοναχός Αντράς Νιούτγιοντι αποκαλεί τον εαυτό του «απλοϊκό μεταφραστή». Πρόκειται όμως απλώς για την υποχρεωτική σεμνότητα ενός ουμανιστή συγγραφέα. Γνωρίζουμε, άλλωστε, ότι το 1508 εγγράφηκε στο Πανεπιστήμιο της Κρακοβίας και έναν χρόνο αργότερα έγινε πρώτα senior και κατόπιν consiliarius της ουγγρικής bursa, της κοινότητας των Ούγγρων φοιτητών.
Η στοργική φροντίδα του φαίνεται επίσης στον τρόπο με τον οποίο διακόσμησε τα μεγάλα αρχικά γράμματα των κεφαλαίων, σαν να έχτιζε για την αδελφή του μια γέφυρα από τον κόσμο των εικόνων στον κόσμο της ανάγνωσης.
Και συμπλήρωσε τη μετάφρασή του από το Βιβλίο της Ιουδίθ με ένα ακόμη έργο: την πρώτη σωζόμενη κατήχηση στην ουγγρική γλώσσα. Και αυτή δεν είναι μηχανική μετάφραση του λατινικού πρωτοτύπου, αλλά μια εκδοχή ειδικά προσαρμοσμένη για την αδελφή του, γραμμένη σε προσωπικό τόνο και με παράλειψη των ενοτήτων που απευθύνονταν στους νεαρούς άνδρες.
Τα δύο αυτά έργα χαράζουν μια πορεία εξέλιξης, στην οποία ο μεταφραστής γίνεται συγγραφέας. Και δείχνουν ότι πέτυχε τον σκοπό του. Η Ιουδίθ Νιούιτοντι πέρασε από αναγνώστρια σε αντιγραφέα και, ίσως, ακόμη και σε συγγραφέα, προσθέτοντας στη συλλογή τέσσερα ακόμη ουγγρόφωνα τεύχη – στοχασμούς για τον καλό θάνατο και τη μοναχική ζωή, exempla και κηρύγματα –, τα οποία στη συνέχεια, κάποια στιγμή στα μέσα του 16ου αιώνα, δέθηκαν μαζί σε έναν ενιαίο δερμάτινο τόμο.
Και η Ιουδίθ του Κράναχ πέτυχε επίσης τον σκοπό της, ενώνοντας τη γερμανική λουθηρανική αριστοκρατία σε ένα κοινό μέτωπο που, όπως είδαμε, κατόρθωσε στο Ράιχσταγκ να εμποδίσει τις προσπάθειες των δύο ενσαρκώσεων του Ολοφέρνη, του αυτοκράτορα και του πάπα, να οργανώσουν μια κοινή σταυροφορία εναντίον της ολοένα και πιο απειλητικής οθωμανικής επέκτασης. Και δύο μήνες αφότου ο Άντρας Νιούιτοντι ολοκλήρωσε τη δική του Ιουδίθ, έφτασε ο δικός μας Ολοφέρνης, ο σουλτάνος Σουλεϊμάν, και στη μάχη του Μόχατς έβαλε τέλος στον κόσμο μέσα στον οποίο είχε γεννηθεί ο κώδικας. Τα δύο μοναστήρια στο Τόβις καταστράφηκαν. Μόνο αυτός ο κώδικας, σαν ένα είδος χρονοκάψουλας, διέσωσε την προσωπική μνήμη δύο παλαιότερων κατοίκων του και την αγάπη τους ο ένας για τον άλλον, κρατώντας την ζωντανή μέχρι σήμερα.
Αφού πέρασε από πολλά χέρια, ο τόμος κατέληξε τελικά στο καθολικό γυμνάσιο του Székelyudvarhely (Odorheiu Secuiesc) – σήμερα στο Γυμνάσιο Άρον Ταμάσι – όπου εξακολουθεί να φυλάσσεται. Με αφορμή την 500ή επέτειο της μετάφρασης, εκτίθεται πλέον και στο Μουσείο Ρέζο Χααζ του Σέκεϊουντβαρχεϊ. Για όσους όμως βρίσκονται μακριά, το μουσείο κατέστησε δυνατό να ξεφυλλίσει κανείς ολόκληρο τον τόμο σε μια εξαιρετική έκδοση σε φαξίμιλε της ψηφιακής συλλογής της Εθνικής Βιβλιοθήκης Σέτσενι της Ουγγαρίας.















Add comment