Խծկոնքի վանքի վերջին եկեղեցին

Վանա լճի և միջնադարյան հայոց մայրաքաղաք Անիի միջև տարածվող տարածաշրջանը երբեմնի լի էր ոչ միայն հայկական գյուղերով, այլև վանքերով, եկեղեցիներով և մատուռներով։ Դրանց մի մասը արդեն ոչնչացվել էր 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության ժամանակ և դրա հետևանքներում, օրինակ՝ Վարագավանքը; մյուսները պայթեցվել էին 1950-ականների մշակութային ոչնչացման ալիքի ընթացքում, օրինակ՝ Մուշի վանքը։ Սակայն բազմաթիվ եկեղեցիների ավերակներ մինչ օրս պահպանվել են տարբեր աստիճաններով։ Դրանց զգալի մասը գտնվում է սահմանային գոտում, որտեղ մուտքն արգելված է, իսկ մնացածների մեծ մասը՝ հեռավոր լեռնալանջերին, բնակավայրերից հեռու, և հասանելի է միայն երկար քայլարշավից հետո — մի հանգամանք, որը մասամբ նպաստել է դրանց պահպանմանը։

 Սուրբ Շուշանիկ եկեղեցին փակ սահմանային գոտում՝ լուսանկարված ճանապարհից

Երբ միայնակ ճանապարհորդում եմ Արևելյան Անատոլիայում, սովորաբար ժամանակ եմ հատկացնում մեկ կամ երկու նման հուշարձան այցելելու համար։ Խմբի հետ աշխատելիս դա հազվադեպ է հնարավոր․ կամ ժամանակը քիչ է, կամ պակասում է արկածախնդրության ոգին։ Սակայն այս անգամ խումբը այնքան է ցանկանում ուսումնասիրել տարածքը, որ որոշում ենք ժամանակ տրամադրել համեմատաբար մատչելի վանական ավերակ այցելելու համար։

 Խծկոնքի վանքը կառուցվել է Դիգոր – Տեկոր գյուղի մոտ, մոտ քսան կիլոմետր հեռավորության վրա ներկայիս հայկական սահմանից և մոտ քառասուն կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք՝ Անիից, Դիգոր (Տեկոր) գետի խոր կիրճում, որը թափվում է Արփաչայ (Ախուրյան) սահմանային գետը՝ Անիի մոտ։ Վանքը հիմնադրվել է 7-րդ դարում և շարունակաբար ընդարձակվել մինչև 13-րդ դար։ Այն ուներ հինգ մեծ եկեղեցիներ, որոնցից էլ առաջացել է նրա թուրքական անվանումը՝ Բեշքիլիսե՝ «Հինգ եկեղեցիներ»։ Մեզ է հասել միայն մեկ լուսանկար, որտեղ վանքը և բոլոր հինգ եկեղեցիները ամբողջական են։ Այն արվել է Աշխարհբեկ Քալանթարի կողմից, որը 1907 թվականից մասնակցում էր Անիի պեղումներին և հետագայում՝ 1918-ին, փրկեց հնագիտական գտածոները՝ տեղափոխելով Թիֆլիս՝ առաջացող թուրքական բանակից առաջ։ Նա վերջին գիտնականն էր, որը շրջել և փաստագրել է տարածաշրջանի հայկական հուշարձանները՝ մինչ դրանց ոչնչացումը և հայ բնակչության անհետացումը։

Բոլոր հինգ եկեղեցիները հետևում էին բնորոշ հայկական՝ հունական խաչաձև հատակագծին։ Ամենահինը նվիրված էր Սուրբ Հովհաննես Մկրտչին և կառուցվել է 7–10-րդ դարերում։ Նրա պատերի ամենահին արձանագրությունը թվագրվում է 1001 կամ 1006 թվականով և հիշատակում է Կատրանիդեին՝ հայոց Գագիկ թագավորի (989–1020) կնոջը, Անիի մեծ շինարարին։ Փոքր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին թվագրվում է 10-րդ դարով։ 10–11-րդ դարերի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին կանգնած էր առանձին ժայռի վրա՝ ավելի ցածր հատվածում և չի երևում վերևի լուսանկարում։ Նրա շուրջը գտնվում էին խաչքարեր՝ նշելով քրիստոնյա նահատակների գերեզմանները, որոնք զոհվել էին 1208 թ. Սելջուկների կողմից մոտակա Քեթչրորի (այժմ՝ Թունչքայա) գրավման ժամանակ։ 10–11-րդ դարերի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին նույնպես շրջապատված էր պարիսպապատ գերեզմանոցով, որտեղ կար հատկապես մեծ և հարուստ զարդարված 1031 թ. խաչքար։ Այս եկեղեցուց պահպանվել են միայն մի քանի բեկորներ․ նրա գերեզմանոցը ավերվել է գանձ որոնողների կողմից 1986 թվականին։

Տարածաշրջանը պատկանել է Կարսին, որը մինչև 1920 թվականը գտնվում էր ռուսական իշխանության տակ և այդ պատճառով խուսափեց 1915 թ. Հայոց ցեղասպանությունից։ Նրա հայ բնակչությունը միայն այդ ժամանակ հեռացավ՝ առաջացող թուրքական բանակի պատճառով, և վանքը հիմնականում պահպանվեց անխաթար։ Միայն 1950-ականներին այն, ինչպես և բազմաթիվ այլ պահպանված հայկական եկեղեցիներ, դարձավ Արևելյան Անատոլիայում տարածված մշակութային ոչնչացման ալիքի զոհը։ Նրա հինգ եկեղեցիներից չորսը պայթեցվել էին զինվորականների կողմից, իսկ ավերակները նետվել էին կիրճի խորքերը։

Հինգ եկեղեցիներից այսօր կանգուն է միայն մեկը՝ ամենամեծը՝ նվիրված Սուրբ Սարգիսին, Կապադովկիայի բյուզանդական զորավարին, որը նահատակվել է պարսից շահ Շապուհ II-ի կողմից 362 թ. և առանձնապես հարգված է Հայ եկեղեցում։ Հայ աղբյուրների համաձայն՝ այն հիմնադրվել է 1025 թ. մի իշխան Սարգիսի կողմից։ Նրա պատերի ամենահին արձանագրությունը թվագրվում է 1033 թ., իսկ 1211 թ. արձանագրությունը վկայում է վանքի վերադարձը մուսուլմանական վերահսկողությունից։ Վերջապես, 1214 թ. արձանագրությունը հայտնում է, որ Դավիթը՝ Գրիգորի որդին, Զաքարյանների զորապետը՝ թագուհի Թամարի գլխավոր հրամանատարներիից մեկը, այնքան էր տպավորվել «Խծկոնքի սուրբ վանքի փառահեղությամբ», որ նվիրել է Վահանարդզեշ գյուղի կեսը եկեղեցուն՝ իր և իր ծնողների հիշատակի համար։ Աբբա Հովհաննեսը ընդունել է նվիրատվությունը և սահմանել է ամենամյա հիշատակի պատարագ նրանց համար։

Գյուղից եկեղեցի տանում են երկու ճանապարհ։ Մեկը՝ 4–5 կիլոմետր երկարությամբ ոտնուղի է, որը իջնում է կիրճի հատակը և ուղիղ հասնում եկեղեցուն։ Մյուսը՝ հողային ճանապարհ է, մեքենայանցանելի, դեպի Դերինոզ (Ագարակ), որը անցնում է բարձրավանդակի վրա։ Այս ճանապարհի որոշ կետից կարելի է դուրս գալ կիրճի եզր, որտեղից բացվում է հիանալի տեսարան դեպի եկեղեցի։ Այս երկու ուղիները չեն փոխարինում միմյանց․ առաջինը հասնում է հենց եկեղեցուն, սակայն լավագույն համայնապատկերը բացվում է երկրորդից։ Մենք ընտրում ենք երկրորդը։