Budapestini est urbs quaedam quae paene ut mortua insula in vivum hodiernae urbis corpus inclusa est. Iacet super Danubium, muris crassis, thermis, viis, domibus habitatis, tabernis, fanis, sepulcris, aquaeductibus, duobus amphitheatris ingentibus, quorum unumquodque decem milia hominum capere poterat, castris quoque et contracastris transitum fluminis custodientibus, multisque aliis rebus quae, cum vicus habitabilis in Óbuda exstrueretur, deleta sunt. Olim hic decem milia hominum habitabant. Alii hic nati sunt, alii ab altero imperii fine advenerunt. Milites, mercatores, opifices, mulieres, pueri, servi, veterani. Amabant, rixabantur, negotiabantur, orabant, aegrotabant et moriebantur.
Atque tamen Aquincum quodam modo pars historiae Budapestinae numquam factum est.
Fabulas de Buda mediaevali habemus. Scimus qua iter fecerit Matthia Corvinus, in qua aula magna convivia aulica celebrata sint, ubi arx obsessa sit, quis in qua domo Budensi maioris momenti habitaverit, quis quem amaverit, spoliaverit aut occiderit. Per fornicata vestibula, in quibus exedrae ad sedendum sunt, intuentes, vitam olim ibi actam paene sponte nobis fingimus. Urbs quoque Ottomanica personas suas, fabulas et memorias habet. Posterioribus autem Pestino, Budae et Budapestino iam paene innumerabiles historiae personales adiunguntur.
Cum Aquinco autem talem necessitudinem non habemus. Hi lapides muti sunt.
At neque hoc omnino verum est. In sepulcris Romanis vultus incolarum olim hic habitantium apparent. Quidam ex iis paene ita nos intueri videntur ex intervallo duorum milium annorum, quasi ille mundus paulisper ante nos constitisset. Vir, mulier, puer: nescimus quidem quomodo vixerint, quid egerint, quem amaverint, sed per vultus suos tamen coram nobis tamquam personae singulae apparent. Interdum autem etiam nomina eorum inscriptio sepulcralis servavit.
Fragmenta imaginum Aquincensium ad introitum expositionis in forma columbarii Romani (loculorum urnis destinatorum) disposita, imagines in expositione reconstructas quasi praenuntiantia
At hi vultus tam muti sunt quam lapides. Nulla post eos est historia, qua ad eos atque ad urbem eorum nos referre possimus.
Museum Aquincense nunc sedecim pristinis incolis vultum historiamque dedit. Agitur de capitibus sedecim sepulcrorum hic effossorum, quibus per vultus reconstructionem paene vita reddita est. Ossa eorum analysi DNA subiecta sunt, quae originem geneticam, proprietates atque morbos eorum patefecit. Res in sepulcris inventae de statu sociali eorum vitaeque condicionibus informationes praebuerunt. Satis argumentorum, ut ex iis persona quaedam effingatur.
Operarii musei imaginem finalem perfecerunt, singulis personis historiam attribuendo — historiam quidem ex rebus quae erui possunt ortam, sed scilicet filis ficticiis inter se coniunctam.
Puella iuvenis ex Caledonia (hodierna Scotia) oriunda pronam, cruribus colligatis, in «parte deviante» coemeterii sepulta est. Hoc unum certum scimus. Historia eam Calgacam nominat narratque eam ut servam in Aquincum abductam esse atque in patria sua magicae arti, quae eo tempore ibi adhuc vehementer exercebatur, operam dedisse ad victum quaerendum; haec quoque eius exitii causa fuisse dicitur, sicut locis ex Asino aureo Apuleii depromptis describitur. In tabula iuxta eam positae sunt tabellae maledictorum et amuleta magica in Aquinco reperta, quae de magicis ritibus hic exercitis testantur.
Mulier iuvenis ex Arabia (hodie Iordania) oriunda, diligenter mummificata, vestibus ornata et corona laurea capite imposita sepulta est. Ad eam imago virilis in tabula lignea Aegyptiaca picta, fusus atque alia nuptiarum symbola posita sunt. In historia nomen ei Domitia Decorata datur, vir mercator multis provinciis pererratis, qui etiam decurio Aquincensis factus est, atque villa opulenta in monte Testvérhegy sita, cuius ancillas, quasi bona materfamilias, ipsa regebat.
Puer Sarmata e regione hodierni Tanais oriundus, cuius cranium artificiose elongatum originem nobilem indicat, in regionem immigraverat. Secundum historiam, Aspachos nomine, parentibus orbatus, puer ad equos curandos factus est, atque dum equos strigilat, a Danubio inundante abreptus est.
Vir ex Gallia Narbonensi oriundus, qui multas in pueritia famis ac morborum aerumnas pertulerat, sed tamen procera validaque statura erat, Flavius Speratus „Malleus”, id est Malleus, fit faber ferrarius. Officina eius unum ex locis conventus Aquinci fit: milites legionis II Adiutricis arma sua illuc ad reficiendum ferunt, mulieres vicinae autem instrumenta domestica. In flore aetatis suae, circa annum tricesimum octavum, moritur.
Et duodecim aliae historiae: legionarii e regione Rheni, pedites Sarmatae, mulier Celtica lupanaris custos, puella iuvenis Aquileiensis, operarius aedificator Eraviscus, veteranus classis secundum Danubium adultus, nutrix Syriaca, uxor militis Romani. Apud unumquemque sunt cranium, vultus restitutus, res e sepulcro ceteraque reperta, necnon breve quoddam commentarium de aliquo aspectu historiae Aquincensis: de immigratione et populis localibus, de vita militari et barbarizatione exercitus Romani, de mortalitate infantium et sepultura puerorum. Haec omnia simul puncta fixa constituunt, circa quae iam historia credibilis texi potest, ut homo ipse post vultum denuo creatum appareat.
Hae historiae ficticiae sunt, sed propter rerum testimoniis subiectarum copiam non minus verae atque iucundae sunt quam personae fabularum historicarum, quae ipsae quoque magnum momentum habent ad vinculum cum aetate illa inveniendum.
Per personas autem ipsa quoque urbs, quam habitaverunt, reviviscit. Ex sedecim personis iam reliquos quoque imaginari possumus, qui cum iis commercium habebant aut eodem loco habitabant, eandem urbem incolabant, easdem tabernas frequentabant, in exercitu militabant, in officinis laborabant, mortui sunt et titulum sepulcralem super se positum habuerunt – aut non habuerunt.
Unum ex rebus maxime interesting, quas de urbe imaginata ut „parva Roma ad ripam Danubii” discimus, est quam valde urbs limitanea incolis migrantibus composita fuerit. Tabula etiam praecipuas vias immigrationis in urbem ostendit, sedecim personas in ea locans, simulque crassitudine sagittarum indicans unde quot homines adhuc venire potuerint.
Visitator, cum proximo tempore per fenestram HÉV ad fundamenta urbis Aquincensis antiqua prospiciet, iam non solum lapides videbit, sed urbem quondam vivam, ubi – et in regione culturali ab ea definita, a villis ac vineis collium circumstantium usque ad molas ad ripam Danubii sitas – Romani et barbari una vivebant, homines tam vivi quam hi sedecim. Ad hunc nexum efficiendum dignum est nunc, usque ad finem Octobris, ire eos convenire.
¶ Commentarius Erasmi Roterodami:
¶ LAUS STULTITIAE DE HOMINIBUS AQUINCENSIBUS
Ego sum illa vetus ac familiaris mortalium comes, quam Graeci Μωρίαν, Latini vero Stultitiam appellant. Neque mirum est me hic quoque adesse, ubi de mortuis hominibus agitur. Nam quid mihi cum viventibus? Illi sibi ipsis satis stulti sunt. Mortui autem, nisi ego illos aliquando revocem, nimis prudenter silent.
Atque utinam veteres illi Romani, qui Aquinci habitaverunt, hodie ex sepulcris suis prodire possent! Viderent enim rem plane admirabilem: homines nostri temporis, qui se tam sapientes esse putant, ossa eorum colligunt, capita metiuntur, dentes numerant, sanguinem examinant, vultus denuo fingunt, et deinde ad unumquemque quasi de vetere amico suo sermonem habent.
„Hic,” inquiunt, „vir fuit.”
„Unde scitis?”
„Cranium habemus.”
O admirabile argumentum! Si hoc modo philosophia semper processisset, Socrates iam olim e calvaria sua totus restitutus esset, et Plato ipse, si satis diligenter ossa eius numeravissent, sine ulla dubitatione nobis ostenderetur.
Sed ne quid desit huic sapientiae, ex paucis ossibus etiam animos hominum cognoscere volunt. Hic, inquiunt, fortasse tristis erat; ille, credo, severus; illa fortasse bona materfamilias; hic autem miles fortis. Et si qua res in sepulcro reperitur, statim tota vita hominis ex ea deducitur.
Mulierem enim quandam ex Arabia, Domitiam Decoratam nomine, repererunt, diligenter conditam, vestibus ornatis, corona laurea insignem. Prope eam imago viri et instrumenta quaedam muliebria posita erant. Quid igitur faciunt docti nostri? Ex his paucis rebus totam mulieris vitam componunt. Ecce maritus, ecce villa, ecce ancillae, ecce ipsa Domitia, quasi modo e triclinio exisset.
Quam quidem felicem feminam iudico, quod tam bonum post mortem nacta est officium. Nam olim satis erat mulieri domum curare, virum alere, ancillas regere; nunc etiam, postquam sepulta est, oportet ut imaginem bonae uxoris agat coram eruditis.
Neque Aspachos Sarmata minus mirabilis est. Puerum ex regionibus Tanais oriundum esse dicunt, craniumque eius arte quadam elongatum esse, unde eum nobili genere ortum suspicantur. Quid facilius? Cranium longum habes: ergo nobilis fuit. Si vero cranium breve haberet, fortasse ignobilis diceretur. Sic enim res humanas ordinare amant docti, ut natura ipsa, si posset loqui, miraretur.
Postea puer, parentibus orbatus, ad equos curandos devenit atque, dum eos lavat, Danubio abreptus est.
Hic iam historia finitur.
At non apud nos.
Apud nos enim statim quaeritur quo loco steterit, quae fuerit dies, quam alte aqua ascenderit, utrum puer timuerit, utrum aliquis eum servare conatus sit, et quid fortasse matri suae, si mater adhuc viveret, dicere voluisset.
O hominum curiositatem! Etiam mortuo puerulo non parcit.
At multo maior est gloria Flavii Sperati, quem Malleum appellaverunt. Hic Gallus Narbonensis, puerili fame morbisque paene domitus, tamen validus ac procerus factus, faber ferrarius fuit. Officina eius, aiunt, quasi forum quoddam erat, ubi milites arma, mulieres instrumenta domestica deferebant.
Hic certe vir vere utilis fuit.
Sed quomodo nostri eum honorant?
Ferrum eius non habent.
Malleum eius non habent.
Officinam eius non habent.
Habent autem cranium.
Et ex cranio vultum faciunt.
Ita ille, qui vivus ferrum cudebat, mortuus a modernis artificibus iterum cuditur.
Atque hoc mihi maxime placet: mortuos nostros non satis esse mortuos. Oportet eos etiam hodie aliquid agere. Alius miles fit, alius nutrix, alius mercator, alius mulier honesta, alius barbarus, alius Romanus. Nemo sibi iam requiem habet.
Quin etiam duodecim alii accedunt: legionarii Rhenani, pedites Sarmatae, Galli, Eravisci, Syri, veterani classis et cetera id genus hominum, quorum nomina fortasse ipsi iam obliti erant, nisi docti nostri pro eis meminissent.
Et mirum dictu: quo pauciores testes supersunt, eo plura testimonia nascuntur.
Habetur enim cranium.
Habetur sepulcrum.
Habetur vasculum.
Habetur fibula.
Habetur DNA.
Et ex his omnibus nascitur — homo.
Quid? Homo, inquis?
Immo historia.
Nam homo fortasse alius fuit.
Sed historia certa esse debet.
Atque ita procedit nostra sapientia. Primo invenitur os. Deinde invenitur facies. Post faciem invenitur nomen. Post nomen maritus. Post maritum villa. Post villam ancillae. Post ancillas mores. Post mores vita. Et tandem, quod omnium pulcherrimum est, post vitam invenitur etiam mors.
Quid enim aliud est historia, nisi ars scire quod nescimus?
Hic ego, Stultitia, libenter adsentior.
Nam mihi semper proprium fuit ex parvo magnum facere.
Amans ex uno osculo totam vitam amoris componit.
Theologus ex uno verbo totum fidei aedificium.
Politicus ex una voce totam rem publicam.
Poeta ex una lacrima totum carmen.
Historicus ex uno osse totum hominem.
Cur igitur archaeologos rideamus?
Illi tantum more humano faciunt quod omnes facimus.
At illi, ut aiunt, non fingunt: investigant.
Ego vero miror quaenam sit illa investigatio, quae semper tam pulchram historiam invenit.
Nam si quid desit, illi non desperant. Ubi veritas deficit, probabilitas succurrit; ubi probabilitas deficit, imaginatio; ubi imaginatio quoque deficit, „fortasse” ponitur.
At „fortasse” apud doctos virorum gravium vestem induit, et iam nemo audet dicere: „Nescio.”
Hoc enim unum verbum, „nescio”, pestilentissimum est totius eruditionis.
Quid enim fiet professoribus, si dicant „nescio”?
Quid catalogis?
Quid museis?
Quid auctoribus?
Quid denique mihi ipsi, Stultitiae?
Ergo „fortasse” dicatur.
Et paulo post „verisimile”.
Deinde „probabile”.
Postremo „certe”.
Ita ex nihilo nascitur certitudo.
Sed interea Aquincum reviviscit.
Et hoc, fateor, mihi quidem non displicet.
Nam ego mortuos quidem facile revoco, sed vivos multo difficilius. Ruinas homines videre possunt; homines ipsos non facile imaginantur. Lapides omnes habent; facies pauci.
Hic igitur docti nostri bene faciunt, si ex lapidibus homines efficiunt.
Nam quid prodest scire templum stetisse, si nemo ibi oravit?
Quid forum, si nemo ibi vendidit?
Quid tabernam, si nemo ibi bibit?
Quid domum, si nemo ibi litigavit?
Quid sepulcrum, si nemo ibi amatum est?
Haec enim est vera rerum humanarum stultitia: nos semper magnas res quaerimus, cum vita ipsa ex minimis rebus constet.
Et fortasse id ipsum docebit ille parvus puer Aspachos, ille faber Malleus, illa Domitia, illi milites, illae mulieres, illi barbari, illi Romani.
Non erant monumenta.
Non erant inscriptiones.
Non erant historiae.
Erant homines.
Et quia homines erant, errabant, laborabant, amabant, timebant, moriebantur.
Nunc autem, post tot saecula, nos illos denuo invenimus.
Atque hoc mihi, Stultitiae, maxime ridiculum videtur: homines nostri tam diligenter quaerunt veteres homines, ut interdum obliviscantur se ipsos quoque aliquando futuros esse veteres homines.
Fortasse aliquis post mille annos nostras ossa inveniet.
Caput nostrum metietur.
Dentes numerabit.
Vestimenta nostra describet.
DNA nostrum examinabit.
Et deinde, magno cum apparatu eruditionis, dicet:
„Hic homo probabiliter ita vixit.”
Atque ego, quae iam tunc fortasse adhuc adero, ridebo.
Quia ego sola sciam.
Ille quoque nescit.
Add comment