Ten, kto zna przepięknie rzeźbione średniowieczne ormiańskie drewniane bramy – dwie z nich już wcześniej widzieliśmy – ze zdziwieniem zauważy, że również jeden z pałaców w eklektycznym centrum Erywania z przełomu XIX i XX wieku jest ozdobiony taką samą bramą. Widnieje na niej głęboko rzeźbiony ornament siatkowy, podobny do tego na chaczkarach, średniowieczne ormiańskie symbole ptaków i syren, a także stylizowane motywy znaku wieczności i granatu.
Syreny (oparte na wzorach perskich, a ich nazwa również wywodzi się od perskiego słowa shirin, „słodki”) w sztuce ormiańskiej są ptakami raju i duchowymi opiekunami. Dlatego też zazwyczaj pojawiają się w górnej części kompozycji, jak na poniższym chaczkarze z Hayravanku.
Tylko kilka drobnych szczegółów — zwłaszcza przepiękna mosiężna klamka w kształcie pawia w stylu secesyjnym oraz figury art déco na środkowym słupku bramy — zdradza, że ta brama jest znacznie późniejsza od tych, które widzieliśmy dotychczas, choć nawiązuje do ich motywów.
Ulica, przy której stoi ten dom, w 1920 roku otrzymała nazwę Chaczatura Abowiana (1809–1848), odnowiciela literatury ormiańskiej, lecz w 1884 roku, kiedy budynek został wzniesiony, nosiła imię zmarłego w tym samym roku gubernatora Erywania Michaiła Astafjewa. To właśnie Astafjew popierał budowę pierwszej reprezentacyjnej alei Erywania, która biegła idealnie prosto z centrum miasta na północny wschód, w kierunku Tbilisi, śladem dawnego gruzińskiego szlaku karawanowego.
Wzdłuż tej ulicy ormiańska elita – bogaci kupcy, lekarze, przemysłowcy i intelektualiści – zaczęła kupować działki, a dwaj genialni architekci epoki, Wasilij Mirzojan i Boris Megrabian, niemal rywalizowali ze sobą, wznosząc po obu stronach ulicy wspaniałe pałace z miejscowego czerwonego i czarnego tufu. W tym okresie rozpowszechniły się misternie wykonane balkony z kutego żelaza oraz rzeźbione bramy, takie jak ta. W czasach ormiańskiej „belle époque” (1868–1920) ulica stała się centrum życia miejskiego. To tutaj powstały pierwsze hotele na europejskim poziomie – Grand Hotel, Orient i France –, pierwsze nowoczesne apteki, sklepy z modą, a także klub miejski, będący miejscem tętniącego życiem kulturalnego świata miasta.
Bliźniaczy pałac przy ulicy Abowiana 8, w którym znajduje się ta brama, został zbudowany przez braci Grigora i Barsegha Yeghiazarianów, przemysłowców i kupców, wspólnie z architektem Wasilijem Mirzojanem. Majątek braci pochodził przede wszystkim z rozwoju budownictwa w Erywaniu, a dokładniej z ich cegielni zaopatrującej te inwestycje, ale byli oni również znaczącymi przedsiębiorcami w dziedzinie przetwórstwa bawełny oraz handlu tekstyliami i bawełną, jednym z najbardziej dochodowych sektorów gospodarki tamtej epoki.
Brama prowadziła do luksusowej rezydencji składającej się z dwunastu pokoi, dwóch kuchni i siedmiu pieców; na wewnętrznym dziedzińcu działały również trzy mniejsze sklepy. Od 1900 roku kilka pomieszczeń na parterze wynajmowała Indo-Europejska Agencja Telegraficzna. Dzięki temu dom mieszkalny stał się globalnym węzłem telekomunikacyjnym łączącym Londyn z Indiami. Podczas pierwszej wojny światowej całe górne piętro pałacu przekazano na potrzeby ochotniczego szpitala wojskowego, a w czasie ludobójstwa Ormian otwarto tu również sierociniec dla dzieci, które znalazły tu schronienie.
W 1920 roku, w ostatnich dniach Pierwszej Republiki Armenii, na wspaniałym balkonie z kutego żelaza pałacu Yeghiazarian przyjmowano wysokich rangą wojskowych gości Ententy. 2 grudnia z tego samego balkonu ogłoszono ustanowienie władzy sowieckiej w Armenii.
„Wojna przeciwko pałacom!” Ormiański plakat bolszewicki, 1924
W 1923 roku Yeghiazarianom skonfiskowano cały majątek, fabrykę i pałac; ich samych wysiedlono i uznano za element obcy klasowo. Większość członków rodziny uciekła do małych prowincjonalnych miast i próbowała uniknąć czystek, pracując jako zwykli robotnicy, ale wielu się to nie udało: zostali deportowani do łagrów lub Azji Środkowej. Grigor i Barsegh zostali jednak oszczędzeni, a nawet pozwolono im mieszkać jako lokatorom w niewielkim tylnym pomieszczeniu ich dawnego domu, dzięki czemu mogli dzień po dniu obserwować, jak inni zajmują i przekształcają pałac, który sami wznieśli.
Dom podzielono na małe mieszkania, do których wprowadzono członków ormiańskiego rządu sowieckiego i elity kulturalnej. W tym samym roku dokonano również zmian w fasadzie, aby lepiej pasowała do ogólnego obrazu nowego socjalistycznego miasta.
Ulica, przy której stoi ten dom, w 1920 roku otrzymała nazwę Chaczatura Abowiana (1809–1848), odnowiciela literatury ormiańskiej, lecz w 1884 roku, kiedy budynek został wzniesiony, nosiła imię zmarłego w tym samym roku gubernatora Erywania Michaiła Astafjewa. To właśnie Astafjew popierał budowę pierwszej reprezentacyjnej alei Erywania, która biegła idealnie prosto z centrum miasta na północny wschód, w kierunku Tbilisi, śladem dawnego gruzińskiego szlaku karawanowego.
Wzdłuż tej ulicy ormiańska elita – bogaci kupcy, lekarze, przemysłowcy i intelektualiści – zaczęła kupować działki, a dwaj genialni architekci epoki, Wasilij Mirzojan i Boris Megrabian, niemal rywalizowali ze sobą, wznosząc po obu stronach ulicy wspaniałe pałace z miejscowego czerwonego i czarnego tufu. W tym okresie rozpowszechniły się misternie wykonane balkony z kutego żelaza oraz rzeźbione bramy, takie jak ta. W czasach ormiańskiej „belle époque” (1868–1920) ulica stała się centrum życia miejskiego. To tutaj powstały pierwsze hotele na europejskim poziomie – Grand Hotel, Orient i France –, pierwsze nowoczesne apteki, sklepy z modą, a także klub miejski, będący miejscem tętniącego życiem kulturalnego świata miasta.
Bliźniaczy pałac przy ulicy Abowiana 8, w którym znajduje się ta brama, został zbudowany przez braci Grigora i Barsegha Yeghiazarianów, przemysłowców i kupców, wspólnie z architektem Wasilijem Mirzojanem. Majątek braci pochodził przede wszystkim z rozwoju budownictwa w Erywaniu, a dokładniej z ich cegielni zaopatrującej te inwestycje, ale byli oni również znaczącymi przedsiębiorcami w dziedzinie przetwórstwa bawełny oraz handlu tekstyliami i bawełną, jednym z najbardziej dochodowych sektorów gospodarki tamtej epoki.
Brama prowadziła do luksusowej rezydencji składającej się z dwunastu pokoi, dwóch kuchni i siedmiu pieców; na wewnętrznym dziedzińcu działały również trzy mniejsze sklepy. Od 1900 roku kilka pomieszczeń na parterze wynajmowała Indo-Europejska Agencja Telegraficzna. Dzięki temu dom mieszkalny stał się globalnym węzłem telekomunikacyjnym łączącym Londyn z Indiami. Podczas pierwszej wojny światowej całe górne piętro pałacu przekazano na potrzeby ochotniczego szpitala wojskowego, a w czasie ludobójstwa Ormian otwarto tu również sierociniec dla dzieci, które znalazły tu schronienie.
W 1920 roku, w ostatnich dniach Pierwszej Republiki Armenii, na wspaniałym balkonie z kutego żelaza pałacu Yeghiazarian przyjmowano wysokich rangą wojskowych gości Ententy. 2 grudnia z tego samego balkonu ogłoszono ustanowienie władzy sowieckiej w Armenii.
„Wojna przeciwko pałacom!” Ormiański plakat bolszewicki, 1924
W 1923 roku Yeghiazarianom skonfiskowano cały majątek, fabrykę i pałac; ich samych wysiedlono i uznano za element obcy klasowo. Większość członków rodziny uciekła do małych prowincjonalnych miast i próbowała uniknąć czystek, pracując jako zwykli robotnicy, ale wielu się to nie udało: zostali deportowani do łagrów lub Azji Środkowej. Grigor i Barsegh zostali jednak oszczędzeni, a nawet pozwolono im mieszkać jako lokatorom w niewielkim tylnym pomieszczeniu ich dawnego domu, dzięki czemu mogli dzień po dniu obserwować, jak inni zajmują i przekształcają pałac, który sami wznieśli.
Dom podzielono na małe mieszkania, do których wprowadzono członków ormiańskiego rządu sowieckiego i elity kulturalnej. W tym samym roku dokonano również zmian w fasadzie, aby lepiej pasowała do ogólnego obrazu nowego socjalistycznego miasta.
Kiedy więc mogła powstać ta brama? Jak widzieliśmy, nie może być średniowieczna, ponieważ sam pałac pochodzi z 1884 roku.
Nie mogła jednak powstać również w tym samym roku, ponieważ nie nosi cech eklektyzmu, lecz secesji, przede wszystkim wyraźne znamiona ruchu Arts and Crafts, który dotarł na Kaukaz dopiero na przełomie wieków.
Jednocześnie kształt figur w podziale bramy, ich stroje i fryzury przywodzą na myśl znacznie późniejszą modę lat 20. i 30. XX wieku, którą na Zachodzie nazwalibyśmy art déco. Ten nurt nie zdążył jednak już zakorzenić się w Armenii, ponieważ w tym czasie można było tam wybierać jedynie między radykalną awangardą a sztywnym neoklasycyzmem socjalizmu.
Tak głęboko sakralna, historyzująca i narodowa ikonografia, przywołująca bramy średniowiecznych klasztorów i chaczkary, w epoce stalinowskiej zostałaby uznana za burżuazyjny przeżytek i nie mogłaby otrzymać prawa istnienia nawet w projekcie przeznaczonym dla publicznej przestrzeni miejskiej.
Z jakiej epoki pochodzi więc ta brama?
Odrodzenie tego domu nastąpiło dokładnie pięćdziesiąt lat po jego nacjonalizacji. W 1968 roku Erywań obchodził 2750. rocznicę swojego założenia, co zapoczątkowało w Armenii ogromny narodowy renesans kulturalny. Zaczęto otwarcie mówić, że modernizacja masowo zniszczyła pamiątki dawnego Erywania, i uruchomiono państwowy program restauracji zachowanych jeszcze eklektycznych domów przy ulicy Abowiana, wśród nich pałacu Yeghiazaryanów.
Do odtworzenia zniszczonej bramy zaangażowano wybitnego mistrza rzeźby w drewnie, Sahaka Sahakyana, jednego z najważniejszych przedstawicieli ormiańskiego etnomodernizmu. Styl ten, który około 1970 roku stał się dominujący, wyrósł z narodowego odrodzenia lat sześćdziesiątych, z odrzucenia realizmu socjalistycznego oraz z ożywienia motywów zaczerpniętych ze średniowiecznych miniatur, kamiennych rzeźb, ludowych opowieści i historycznych eposów. Sahakyan wzorował się dokładnie na dwóch drewnianych bramach, o których już pisałem: bramie klasztoru Mush z 1134 roku oraz bramie klasztoru Haghpat z 1188 roku.
Ta dominacja stylistyczna sprawiła, że dawny mieszczański pałac Yeghiazaryanów, znacjonalizowany w 1923 roku, podczas restauracji w 1973 roku nie został jedynie odnowiony, lecz dzięki drewnianej rzeźbie Sahakyana otrzymał wyraźny narodowy i historyczny system symboliczny, zostając retrospektywnie wpisany w dwie złote epoki Armenii: średniowiecze ormiańskie i erywańską belle époque.
Add comment